بعد از اعلام نتایج انتخابات هشتم مجلس شورای اسلامی، نشریه «راه» متعلق به دفتر مطالعات فرهنگی انقلاب اسلامی، طی پرونده‌ای که اختصاص به عملکرد مجلس هفتم داشت سراغ بعضی از نمایندگان، من‌جمله جناب آقای افروغ رفت. در آن مصاحبه که در آرشیو دفتر مطالعات موجود است، آقای افروغ در برابر سؤالات مصاحبه‌کننده که نقدهای جدی به عملکرد ایشان داشت واکنش‌های تندی از خود نشان داد و از کوره در رفت. همان موقع به مصاحبه‌کننده – که حق استادی بر من دارد- گفتم که: «جواب‌های افروغ به شما خیلی بی‌ادبانه بود، اصلا خوشم نیامد.»

بعدتر به چند نفر از دوستان تشکل‌های دانشجویی که آن ایام حساب خاصی روی آقای افروغ باز کرده بودند هم گفتم که: «این بنده‌خدا را بزرگ نکنید و در جمع‌های دانشجویی‌تان دعوتش نکنید». جواب دوستان این بود که آقای افروغ جزو طیف روشنفکر و منتقد انقلابی محسوب می‌شود و وجود چنین منتقدینی برای نظام دارای برکت است. بعدها وقتی در وبلاگ مرحوم «مسأله این است» مطلبی نوشتم با عنوان «افروغ بی فروغ»، باز هم بعضی دوستان به من اعتراض کردند.

اما سؤال این‌که اگر ماجرا همین‌طور است که دوستانم گفتند پس چرا نقدهای آقای افروغ بیش از آن‌که مورد استقبال دلسوزان و متعهدین به نظام مقدس جمهوری اسلامی قرار بگیرد با استقبال گسترده‌ی رسانه‌های اپوزیسیون داخلی و خارجی و رسانه‌های مخالف قرار می‌گیرد؟ آیا جز امثال افروغ و مطهری کس دیگری نیست که به نظام نقد داشته باشد؟ پس چرا نقد اشخاص دیگر با چنین استقبالی مواجه نمی‌شود؟ برای مثال هر روز ده‌ها نقد از سوی رسانه‌ها و سایت‌های وابسته به جریان انقلاب اسلامی، به ارکان و بخش‌های مختلف نظام می‌شود، از مطالب سایت‌هایی چون فارس و جهان و بی‌باک نیوز و ۵۹۸ و رجا بگیرید تا کیهان و جوان و وطن امروز و…، اما چرا ضد انقلاب روی این مطالب مانور نمی‌دهد؟ و یا حتما با من هم عقیده هستید که بزرگ‌ترین و تندترین نقدها به عملکرد جمهوری اسلامی را اشخاصی چون آیت‌الله مصباح یزدی، استاد رحیم‌پور ازغدی، حسن عباسی، سعید قاسمی، حسین شریعتمداری و… انجام داده‌اند اما هیچ‌گاه مورد بهره‌برداری رسانه‌های ضد انقلاب قرار نگرفته است. چرا؟ و یا در مثالی دیگر به یاد بیاورید دیدار چندی پیش رهبر انقلاب با دانشجویان را که در آن یکی از دانشجویان نقدهای خیلی تندی به قوای مختلف نظام داشت و به تعبیر آقا، بالا تا پایین نظام را مورد نقد قرار داد و بعد هم وقتی حرف‌هاش تمام شد، آقا لبخندی به او زد و به جای این‌که ناراحت شوند، با لبخند او را مشایعت کردند. اما سخنان این دانشجو هم واکنش ضد انقلاب را در پی نداشت. چرا؟ آیا سخنان و نقدهای امثال آقای افروغ تفاوت زیادی با نقد افراد فوق‌الذکر دارد و فی‌المثل عالمانه‌تر و یا متخصصانه‌تر است؟ و یا آقای افروغ به مباحثی پرداخته‌اند که تا به حال به آن پرداخته نشده و مثلا حرف‌های بکر و جدیدی گفته است؟ مسلّما چنین نیست و بهتر از این قلم می‌دانید که سخنان ایشان بارها و بارها، حتی با زبان و قلم بهتر از او، از سوی افرادی چون حاج فرج دباغ (سروش) بیان شده است. پس چرا تا این حد استقبال؟

جواب آن ساده است. برای این‌که به تعبیر خود جناب افروغ فرق است بین نقد درون گفتمانی و برون گفتمانی. آقای افروغ حرف از «نقد درون گفتمانی» می‌زند اما یا آداب نقد درون گفتمانی را نمی‌داند و یا فراموش کرده است. این نمی‌شود که انسان خود را وابسته به یک جریان و گفتمانی بداند و از آن دم بزند اما به هنگان نقد آن جریان، شمشیر را از رو کشیده و با شدت هر چه تمام‌تر به آن بتازد. «ادبیات نقد» یک منتقد متعهد به یک گفتمان، با ادبیات نقد یک مخالف برون گفتمان، تفاوت‌های ماهوی و شکلی دارد.

معنای روشنفکری هم این نیست که شخص روشنفکر باید بی‌محابا نقد کند و در گفتارش هیچ مسامحه‌ای نداشته باشد. نه، این اشتباه امثال افروغ‌ها و مطهری‌ها است. نقد درون گفتمانی آدابی دارد و اولین ادب آن این است که دلسوزانه، مؤمنانه و همه‌جانبه باشد و دومین آن این‌که مورد سوءاستفاده‌ی مخالفین نظام قرار نگیرد. حتی در خود غرب نیز این موضوع صادق است. برای مثال نگاه کنید به نقدهای تند و تیز امثال هنری کسینجر و زبیگنیو برژیسنکی در حوزه‌ی مسائل استراتژیک ایالات متحده. بزرگ‌ترین نقدها به سیاست‌های آمریکا از سوی افرادی این چنینی انجام شده و در عین حال دولت آمریکا از آن استقبال هم ‌کرده است. چرا؟ چون دولت آمریکا می‌داند که کسینجر و برژینسکی و امثالهم همه‌ی «هویت» و «وجود» خود را وقف کشورشان کرده‌اند و اگر نقدی هم می‌کنند، دغدغه‌ای ندارند جز پیشرفت و برتری هژمونیک آمریکا. از همین روی مورد بهره‌برداری آن چنانی مخالفین آمریکا نیز واقع نمی‌شود.

از طرف دیگر این نمی‌شود و البته اخلاقا صحیح هم نیست که انسان در ظاهر از نقد و نقدپذیری صحبت کند اما آن زمان که خود مورد نقد قرار می‌گیرد با بدترین ادبیات (چنان‌که در ابتدای این سیاهه اشاره شد) پاسخ بگوید. اصلا نگاه کنید به جوابیه‌ای که چند روز پیش جناب آقای افروغ در پاسخ به واکنش‌ها نسبت به سخنانش منتشر کردند. ببینید چه‌طور جواب گفته‌اند:

«بعد از حضور بنده در برنامه زنده پارک ملت و صحبتها و نقدهایی درون گفتمانی و در چهارچوب ارزشها و مبانی انقلاب اسلامی و اندیشه‌های امام راحل ( ره) و مقام معظم رهبری و قطع نظر از حمایت‌های دردمندان و دلسوزان، با موجی از تخریب‌ها و هتاکی‌ها و سطحی نگری‌ها و بعضاً قضاوت های عجولانه، از جمله قضاوت نایب رئیس مجلس جناب آقای دکتر صدر در پاسخ به تذکر یکی از وکیل‌الدوله‌ها روبرو شدم، فرصت را مغتنم می‌شمرم و با غسل شهادت، عین گفت‌و‌گوی حضوری خود در برنامه پارک ملت به منظور استفاده از تحلیل‌ها و نقدهای عالمانه و به منظور جلوگیری از سوء استفاده برخی از فتنه جویان، متحجران و سنگ اندیشان، متوهمان و دوستداران هیجانات کاذب و کاسبان و کرکسان فتنه، به ویژه در آستانه انتخابات را در اختیار رسانه‌ها قرار می‌دهم و البته پی‌گیر قرائت جوابیه خود از تریبون مجلس هم هستم.»

در یک پاراگراف چند جمله‌ای، ایشان بیش از ده توهین به منتقدین خود کرد. چرا؟ به چه دلیل؟ اگر نقد، خوب و مفید است پس آقای افروغ باید این حق را برای دیگران هم قائل باشند که سخنانش را مورد نقد قرار دهند. پس توهین چرا؟

اگر همان‌طور که جناب آقای افروغ در ابتدای جوابیه‌ی خود از قول حضرت روح‌خدا آوردند که «همه باید نظر خودشان را بدهند و هیچ کدام هم برایشان حتی جایز نیست که یک چیزی را بفهمند و نگویند. باید وقتی می فهمند، اظهار کنند. این موافق هر که باشد، باشد، مخالف هرکه هم باشد، باشد»، پس باید این حق را برای دیگران هم قائل باشند که نظر خودشان را هر چند به مذاق ایشان خوش نیاید و یا حتی بر فرض هم که درست نباشد، اظهار کنند نه این‌که با به کاربردن کلمات دور از شأن مثلا یک روشنفکر، مخالفین خود را سنگ‌اندیش و متحجر و کرکس فتنه و… لقب دهند. البته این موضوع دو طرفه است. یعنی دیده شده که برخی از رسانه‌ها در جواب به آقای افروغ نیز بی‌ادبی کرده‌اند. این هم اشتباه است. مخصوصا آن‌که ایشان حرف جدیدی هم نزده است. نقدهایی بود تکراری که همان‌طور که عرض شد تا حال بارها گفته شده و به هر یک نیز می‌توان منطقی و عقلانی پاسخ داد. (البته بخشی از سخنان نیز درست بود.)

دیگر آن‌که اساسا حرف قلمبه سلمبه زدن کار خیلی سختی نیست. هر چند این جزو خصوصیات به اصطلاح روشنفکران ایرانی است که طوری حرف بزنند که مردم معمولی متوجه نشوند چه می‌گویند. حالا مردم که جای خود حتی مجری پارک ملت که علی‌الظاهر جزو یکی از بهترین و نخبه‌ترین مجریان رسانه‌ی آقای ضرغامی محسوب می‌شود هم نفهمید که این بنده‌خدا چه می‌گوید. این را می‌شد از سؤالات و واکنش‌هایی که در مقابل سخنان آقای افروغ از خود نشان می‌داد به‌وضوح مشاهده کرد.

همه می‌توانند از این دست سخنان آقای افروغ بگویند. اگر قبلا این سخنان مخصوص قشر روشنفکر جامعه بود، این روزها به برکت رشد رسانه‌های مکتوب و تصویری و سایبری، حتی یک دانشجوی ترم اولی هم از این حرف‌ها به اندازه‌ی زیاد بلد است. فقط کافی است چرخی در وبلاگ‌های جوانان ایرانی و شبکه‌های مجازی داشته باشید تا به این حرف یقین پیدا کنید.

و این‌ها است که باعث شده بارها و بارها بگویم و بنویسم که انقلاب اسلامی را امثال افروغ‌ها و مطهری‌ها و حتی سیاستمداران حرف مفت‌زن به پیش نمی‌برند. انقلاب اسلامی بیش از آن‌که مدیون مثلا روشنفکران و منتقدان (از هر دو نوع درون گفتمان و برون گفتمان) باشد مدیون «حسن تهرانی مقدم»ها و «مصطفی روشن»ها است. انسان‌هایی که در اوج بزرگی، گمنام و بی‌ادعا بودند و تنها به «وظیفه»‌ی خود عمل می‌کردند.

انقلاب اسلامی را «عمل» شهدایی چون شهریاری و علی‌محمدی و رضایی‌نژاد و… می‌سازد نه «نظر» صد من یک غاز روشنفکران و منتقدان.

همین مطلب در: رجـانیـوز، بولتن نیـوز، ۵۹۸